معنا و استعمالات حرج معناى لغوى حرج با مراجعه به كتاب‌هاى لغت ، معلوم مىگردد « حرج » در سه معناى : « ضيق و تنگى » ، « معصيت و گناه » و « حرام » استعمال شده است . برخى گفته‌اند : « حرج » در اصل به معنى اجتماع و انبوهى شىء است ، به گونه‌اى كه موجب حصول تصوّر ضيق و تنگى ميان آن اشيا شود « 1 » ؛ ابن‌منظور در « لسان العرب » گويد : « الحرج : الإثم ، والحارج الآثم ؛ سپس اين حديث را در ادامه مىآورد كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده‌اند : حدّثوا عن بني إسرائيل ولا حرج عليكم » « 2 » ؛ يعنى : در مورد بدى بنىاسرائيل هر چه مىخواهيد بگوييد و بر شما گناهى هم نيست . امّا ابن‌اثير كه به نظر دقيق‌تر از ابن‌منظور است ، مىگويد : « الحرج في الأصل : الضيق ، ويقع على الإثم والحرام ؛ وقيل : الحرج أضيق الضيق » « 3 » . معناى اصلى حرج ، ضيق و مشقّت است و در معناى گناه و حرام نيز استعمال مىشود ؛ و سپس مىگويد : گفته شده كه مطلق ضيق را حرج نمىگويند ، بلكه مراد

--> ( 1 ) . ر . ك : المفردات فى غريب القرآن ؛ ذيل واژهء حرج ؛ و منتهى الإرب فى لغة العرب ، ج 1 ، ص 234 . ( 2 ) . محمّد بن مكرم ابن منظور الافريقى المصرى ؛ لسان العرب ، ج 2 ، ص 52 . ( 3 ) . ابن‌الأثير ، النهاية فى غريب الحديث و الأثر ، ج 1 ، ص 361 .